बैशाख २६ ,काठमाडौँ
काठमाडौं मोडल कलेज (KMC) ले “उन्नत तथ्याङ्क विश्लेषण, अनुसन्धान विधि तथा शैक्षिक क्षेत्रमा एआईको नैतिक प्रयोग” विषयक विश्वविद्यालय अनुदान आयोग (UGC) बाट अनुदान प्राप्त तीनदिने कार्यशाला वैशाख २४–२६, २०८३ (मे ७–९, २०२६) मा सफलतापूर्वक सम्पन्न गरेको छ। उच्च शिक्षामा अनुप्रयुक्त अनुसन्धान क्षमता, शैक्षिक संलग्नता, अनुसन्धान पद्धतिगत दक्षता तथा अन्तर–संस्थागत सहकार्य अभिवृद्धि गर्ने उद्देश्यले आयोजित उक्त कार्यक्रममा १५ भन्दा बढी शैक्षिक संस्थाका प्राध्यापक, अनुसन्धानकर्ता, प्रारम्भिक चरणका शोधकर्ता तथा विद्वानहरूको सहभागिता रहेको थियो।
कार्यशालामा कुल ६० जना सहभागी थिए। काठमाडौं मोडल कलेजको आरएमसीद्वारा आयोजित उक्त कार्यक्रम कलेजको अनुसन्धान संस्कृतिको सुदृढीकरण, समालोचनात्मक चिन्तन, अन्तरविषयक अध्ययन तथा सहकार्यात्मक शैक्षिक अभ्यास प्रवर्द्धन गर्ने दीर्घकालीन दृष्टिसँग सम्बन्धित रहेको थियो। साथै, नेपालमा थप समन्वित तथा उत्तरदायी अनुसन्धान प्रणाली निर्माणका लागि संस्थागत सहकार्य विस्तार गर्ने उद्देश्यलाई पनि कार्यशालाले जोड दिएको थियो।
कार्यशाला अनुभवात्मक सिकाइ मोडेलमा आधारित थियो, जसमा ४० प्रतिशत विशेषज्ञमार्फत् सैद्धान्तिक सहजीकरण र ६० प्रतिशत व्यवहारिक अभ्यास तथा सहभागीबीच अन्तरक्रियात्मक संलग्नता समावेश गरिएको थियो। यसले सहभागीहरूलाई वास्तविक अनुसन्धान सन्दर्भमा विभिन्न उपकरण तथा प्रविधिको प्रत्यक्ष प्रयोग गर्ने अवसर प्रदान गरेको थियो। तीन दिनसम्म सञ्चालन भएको कार्यशालामा १० जना स्रोत व्यक्तिहरूले अनुसन्धान डिजाइन, उन्नत तथ्याङ्क विश्लेषण, शैक्षिक लेखन तथा नैतिक अनुसन्धान अभ्याससँग सम्बन्धित १२ वटा गहन सत्र सञ्चालन गरेका थिए।
कार्यक्रमको उद्घाटन सत्रको अध्यक्षता आरएमसी प्रमुख प्रा. डा. श्रीधर गौतमले गर्नुभएको थियो। प्रमुख अतिथिका रूपमा प्रा. डा. महानन्द चालिसे तथा विशिष्ट अतिथिका रूपमा प्रा. डा. अर्हन स्थापितको उपस्थिति रहेको थियो।
“शैक्षिक क्षेत्रमा अनुसन्धान संस्कृतिको सुदृढीकरण” विषयमा प्रमुख वक्तव्य दिँदै प्रा. डा. महानन्द चालिसेले सहकार्य, स्रोत साझेदारी तथा संस्थागत लगानीमार्फत अनुसन्धानमुखी उच्च शिक्षा प्रणाली निर्माण गर्न आवश्यक रहेको बताउनुभयो। उहाँले भन्नुभयो, “शैक्षिक अनुसन्धान केवल प्रकाशनमा सीमित हुनुहुँदैन; यसले नीति निर्माण, नवप्रवर्तन तथा सामाजिक रूपान्तरणमा योगदान पुर्याउनुपर्छ।”
आरएमसी प्रमुख प्रा. डा. श्रीधर गौतमले दीर्घकालीन अनुसन्धान विकासका लागि संस्थागत संरचनाको आवश्यकता औँल्याउँदै भन्नुभयो, “अनुसन्धानलाई स्पष्ट संस्थागत नीति, व्यवस्थित निर्देशिका तथा आधारभूत तहदेखि नै जिज्ञासु अनुसन्धान संस्कृतिलाई प्रवर्द्धन गर्ने प्रभावकारी संयन्त्रमार्फत सुदृढ गर्न आवश्यक छ।”
तीनदिने कार्यशालामा सहभागीहरूले परिमाणात्मक सर्वेक्षण डिजाइन, प्रश्नावली निर्माण, नमुना छनोट रणनीति, तथ्याङ्क सङ्कलन प्रविधि, PLS-SEM विश्लेषण, गुणात्मक अनुसन्धान डिजाइन, फिल्डवर्क विधि, कोडिङ लगायतका विषयवस्तुको प्रयोगमार्फत विषयगत विश्लेषण, मिश्रित अनुसन्धान पद्धति, उच्च प्रभावयुक्त जर्नलका लागि अनुसन्धान लेख विकास, तथा अनुसन्धान र प्रकाशनमा एआईको नैतिक प्रयोगसम्बन्धी गहन प्रशिक्षण प्राप्त गरेका थिए।
कार्यशालाका सत्रहरू राष्ट्रियस्तरका विद्वान्हरूद्वारा सहजीकरण गरिएको थियो, जसमा प्रा. डा. अर्हन स्थापित, सहप्राध्यापक डा. भरत सिंह थापा, प्रा. डा. गंगाराम विश्वकर्मा, सहप्राध्यापक डा. खगेन्द्र आचार्य, डा. सञ्जय हमाल, डा. दुर्गाप्रसाद बराल, डा. निरोज दाहाल, डा. प्रकाशकुमार पौडेल, सहप्राध्यापक डा. बलराम चापागाईं तथा सहप्राध्यापक डा. रेवनकुमार दाहाल सहभागी हुनुहुन्थ्यो।
कलेज प्रमुख श्री सुरेन्द्र सुवेदीले संस्थागत सहकार्य र स्रोत साझेदारीमार्फत काठमाडौं मोडल कलेजले अनुसन्धान संस्कृतिलाई सक्रिय रूपमा प्रवर्द्धन गरिरहेको बताउनुभयो। उहाँले भन्नुभयो, “हामी संस्थागत साझेदारी विस्तार, अन्तर्राष्ट्रियकरण, स्रोत साझेदारी सुदृढीकरण, क्षमता अभिवृद्धि तथा सहकार्यात्मक अनुसन्धान कार्यलाई प्रवर्द्धन गर्न प्रतिबद्ध छौं, जसले अनुसन्धानलाई संस्थागत विकास, ज्ञान अभिवृद्धि तथा वास्तविक समस्याको समाधानसँग जोड्न सहयोग पुर्याउँछ।”
सहभागीहरूले कार्यशालाको व्यवहारिक पक्ष अत्यन्त उपयोगी रहेको प्रतिक्रिया दिएका थिए। विशाल श्रेष्ठले व्यवहारिक अभ्यास तथा सहकार्यात्मक सत्रहरूले सिद्धान्तलाई व्यवहारमा रूपान्तरण गर्न सहयोग पुगेको बताउनुभयो भने ओशिन गुरुङले वास्तविक उदाहरणहरूमार्फत अभ्यास गर्दा आत्मविश्वास र अनुसन्धान पद्धतिप्रतिको बुझाइ दुवै सुदृढ भएको उल्लेख गर्नुभयो।
समापन सत्रमा प्रा. डा. गोपाल पौडेलले अनुसन्धानमा नैतिक इमान्दारिताको महत्त्वलाई जोड दिँदै शैक्षिक कार्यमा कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) उपकरणहरूको जिम्मेवार प्रयोगसँगै मौलिकता र समालोचनात्मक चिन्तनलाई कायम राख्न आग्रह गर्नुभयो।
कार्यशालाको समापन प्रमाणपत्र वितरण, सहभागीहरूको अनुभव आदान–प्रदान, अन्तर–संस्थागत सहकार्य विस्तार तथा भावी संयुक्त अनुसन्धान पहलसम्बन्धी छलफलसहित सम्पन्न भएको थियो।
